نمک کود فسفات چیست ؟

نمک کود فسفات چیست و چرا نباید تصادفی انتخاب شود؟

نمک کود فسفات، ترکیبی از فسفر با کاتیون‌هایی مانند آمونیوم یا پتاسیم است که از واکنش اسید فسفریک با پایه‌های مختلف تولید می‌شود. این کودها به طور عمده از سنگ‌های فسفاته استخراج و فرآوری می‌شوند و تفاوت اصلی آنها در نوع کاتیون همراه، درصد فسفر قابل جذب و pH محلول نهایی است. اگر شما در خاک آهکی با pH بالای ۸ کود DAP بزنید، بخش زیادی از فسفر به فرم نامحلول در می‌آید و گیاه نمی‌تواند جذب کند. برعکس، در خاک‌های اسیدی، استفاده از MAP بدون توجه به نیتروژن اضافی ممکن است رشد رویشی بیش از حد و تاخیر در گلدهی ایجاد کند. تجربه نشان داده بسیاری از کشاورزان صرفاً بر اساس قیمت یا توصیه همسایه کود می‌خرند، اما انتخاب نوع اشتباه فسفات می‌تواند تا ۴۰٪ از پتانسیل محصول را از دست بدهد.

سه نمک فسفات رایج و تفاوت‌های عملی آنها

مونو آمونیوم فسفات (MAP)

MAP با فرمول شیمیایی NH₄H₂PO₄ حاوی ۱۰–۱۲٪ نیتروژن و ۴۸–۶۱٪ فسفر است. این کود معمولاً به صورت پودری تولید می‌شود و حلالیت بسیار بالایی در آب دارد، به همین دلیل برای سیستم‌های آبیاری قطره‌ای و محلول‌پاشی ایده‌آل است. نکته کلیدی: MAP محلول اسیدی با pH حدود ۴٫۵ تولید می‌کند، بنابراین در خاک‌های قلیایی یا آهکی که فسفر به راحتی در دسترس نیست، pH اطراف دانه را کاهش داده و جذب فسفر را تا سه برابر افزایش می‌دهد. اگر شما محصول گلخانه‌ای یا باغ پسته با خاک pH بالای ۸ دارید، MAP انتخاب اول است زیرا فسفر را سریع آزاد کرده و از تشکیل فسفات کلسیم نامحلول جلوگیری می‌کند.

دی آمونیوم فسفات (DAP)

DAP با فرمول (NH₄)₂HPO₄ شامل ۱۸٪ نیتروژن و ۴۶٪ فسفر است و معمولاً به شکل گرانول عرضه می‌شود. این کود جزو کودهای آهسته‌رهش محسوب می‌شود و برای کاربرد پایه‌ای در زمان کاشت مناسب است. DAP محلول قلیایی با pH حدود ۸–۹ ایجاد می‌کند، بنابراین در خاک‌های اسیدی یا خنثی بهتر عمل می‌کند. متخصصان اغلب این نکته را نادیده می‌گیرند: اگر DAP را در خاک آهکی با pH بالای ۷٫۵ استفاده کنید، pH موضعی آن باعث می‌شود فسفر سریع‌تر به ترکیبات نامحلول کلسیمی تبدیل شود و کارایی به شدت افت کند. در عوض، DAP برای مزارع غلات در خاک‌های خنثی که نیاز به تامین همزمان نیتروژن و فسفر در ابتدای فصل دارند، گزینه مقرون‌به‌صرفه‌ای است.

مونو پتاسیم فسفات (MKP)

MKP با فرمول KH₂PO₄ حاوی ۵۲٪ فسفر و ۳۴٪ پتاسیم است و هیچ نیتروژنی ندارد. این نمک خلوص بسیار بالا و حلالیت کامل در آب دارد، به همین دلیل در مراحل زایشی (گلدهی و میوه‌دهی) که نیاز به فسفر و پتاسیم بالا اما نیتروژن کم است، مصرف می‌شود. pH محلول MKP حدود ۴٫۵ است، بنابراین می‌توان از آن به عنوان عامل بافر در سیستم‌های آبیاری قطره‌ای استفاده کرد تا رسوب‌گذاری کلسیم و منیزیم در قطره‌چکان‌ها را کاهش دهد. اگر شما باغدار انگور یا گوجه‌فرنگی هستید که می‌خواهید کیفیت میوه و مقدار مواد جامد محلول (Brix) را افزایش دهید، MKP در مرحله رنگ‌گیری میوه بهترین گزینه است.

 کدام نمک برای کدام شرایط؟

خاک قلیایی (pH بالای ۷٫۵)

در خاک‌های آهکی یا قلیایی که بیش از ۶۰٪ از اراضی ایران را شامل می‌شود، فسفر به راحتی با کلسیم ترکیب شده و غیرقابل‌دسترس می‌شود. در این شرایط، MAP بهترین انتخاب است زیرا واکنش اسیدی آن (pH حدود ۴٫۵) محیط اطراف ریشه را اسیدی‌تر کرده و حلالیت فسفر را تا سه برابر افزایش می‌دهد. اگر به دلایل اقتصادی نمی‌توانید MAP بخرید، می‌توانید از کود اوره فسفات (۱۸٪ نیتروژن، ۴۴٪ فسفر) که pH زیر ۲ دارد استفاده کنید، اما باید دوز آن را به دلیل اسیدیته بسیار بالا با دقت تنظیم کنید. DAP در این خاک‌ها به شدت ناکارآمد است و تا ۵۰٪ از فسفر آن در طی ۲–۳ هفته تثبیت می‌شود.

خاک خنثی تا کمی اسیدی (pH ۶–۷)

در این شرایط، DAP گزینه اقتصادی و کارآمد است زیرا هم فسفر و هم نیتروژن را تامین می‌کند و تثبیت فسفر کمتری اتفاق می‌افتد. برای مزارع غلات مانند گندم و جو، استفاده از ۱۵۰–۲۰۰ کیلوگرم DAP در هر هکتار به صورت پاشش پایه قبل از کاشت، رشد ریشه‌ای قوی و استقرار گیاه را تضمین می‌کند. نکته‌ای که متخصصان نادیده می‌گیرند: اگر DAP را در سطح خاک پخش کنید بدون اینکه با خاک مخلوط کنید، بخش زیادی از نیتروژن آمونیاکی آن به صورت گاز از دست می‌رود؛ باید حداقل به عمق ۱۰–۱۵ سانتی‌متر با خاک ترکیب شود.

سیستم آبیاری قطره‌ای یا تحت‌فشار

در سیستم‌های فرتیگیشن، فقط از کودهای کاملاً محلول استفاده کنید تا از گرفتگی قطره‌چکان‌ها جلوگیری شود. MAP و MKP به دلیل حلالیت بالا و عدم باقی‌مانده، گزینه‌های ایده‌آل هستند. برای مراحل رویشی، MAP را با نسبت ۳–۵ کیلوگرم در هزار لیتر آب در تانک کود حل کنید و برای مراحل زایشی، MKP را با همین نسبت جایگزین کنید. هرگز MAP و DAP را همزمان در یک تانک کود مخلوط نکنید؛ تفاوت pH آنها باعث رسوب‌گذاری فسفات می‌شود و خطوط را مسدود می‌کند.

دوز مصرف و زمان‌بندی دقیق

محاسبه مقدار بر اساس آزمون خاک

بهترین روش، انجام آزمایش خاک برای تعیین فسفر قابل‌جذب (با روش Olsen یا Bray) است. اگر فسفر خاک کمتر از ۱۰ ppm باشد، نیاز به مصرف ۱۵۰–۲۰۰ کیلوگرم P₂O₅ در هکتار دارید؛ بین ۱۰–۲۰ ppm، ۱۰۰–۱۵۰ کیلوگرم؛ و بالای ۲۰ ppm، فقط ۵۰–۷۵ کیلوگرم کافی است. برای تبدیل P₂O₅ به وزن کود واقعی، فرمول ساده: اگر نیاز ۱۵۰ کیلو P₂O₅ دارید و MAP با ۵۲٪ فسفر می‌خرید، حداقل ۲۹۰ کیلو MAP لازم است (۱۵۰ ÷ ۰٫۵۲). بسیاری از کشاورزان این محاسبه را نادیده می‌گیرند و بر اساس حدس کود می‌زنند، که منجر به هدررفت یا کمبود می‌شود.

تفاوت کاربرد در مرحله کاشت و مراحل زایشی

در زمان کاشت، ۶۰–۷۰٪ از کل نیاز فسفر را به صورت پایه‌ای (با DAP یا MAP گرانوله) در عمق ۱۵–۲۰ سانتی‌متری بکارید تا ریشه‌های جوان به راحتی دسترسی داشته باشند. مابقی ۳۰–۴۰٪ را در مراحل بحرانی (شروع گلدهی و تشکیل میوه) به صورت محلول‌پاشی با MAP یا فرتیگیشن با MKP مصرف کنید. اگر محصول دو ساله مانند پسته یا بادام دارید، در اواخر زمستان ۱۰۰–۱۵۰ گرم MKP را در ۳۰ سانتی‌متری تنه و به عمق ۴۰ سانتی‌متر چال کنید؛ این مقدار برای درختان زیر ۲ سال به نصف کاهش می‌یابد.

خطاهای رایج و راهکارهای عملی

اشتباه ۱: ترکیب MAP و DAP در یک تانک کود

یکی از اشتباهات خطرناک، مخلوط کردن MAP (pH اسیدی) با DAP (pH قلیایی) در یک تانک فرتیگیشن است. واکنش بین این دو باعث تشکیل رسوب‌های فسفات آمونیوم می‌شود که نه‌تنها کارایی را کاهش می‌دهد بلکه قطره‌چکان‌ها را مسدود می‌کند. راهکار: اگر نیاز به هر دو دارید، آنها را در دو تانک جداگانه حل کرده و در فواصل زمانی متفاوت (حداقل ۴۸ ساعت) تزریق کنید.

اشتباه ۲: استفاده بیش از حد و آلودگی کادمیوم

کودهای فسفاته، به‌ویژه DAP و سوپرفسفات تریپل، می‌توانند حاوی مقادیر قابل‌توجه کادمیوم (عنصر سنگین سمی) باشند که از سنگ فسفات اولیه به آنها منتقل شده است. استفاده مداوم بیش از ۳۰۰ کیلوگرم فسفات در هکتار طی چند سال، باعث تجمع کادمیوم در خاک و ورود آن به زنجیره غذایی می‌شود. راهکار: هر ۳–۴ سال یک‌بار آزمایش کادمیوم خاک را انجام دهید و از کودهایی با گواهی استاندارد (حداکثر ۱۰ ppm کادمیوم) استفاده کنید. همچنین، ترکیب کودهای فسفاته با کودهای آلی کمپوست‌شده می‌تواند جذب کادمیوم توسط گیاه را تا ۴۰٪ کاهش دهد.

اشتباه ۳: نادیده گرفتن pH خاک

بسیاری از کشاورزان pH خاک را نمی‌سنجند و بر اساس عادت یا قیمت کود انتخاب می‌کنند. در خاک‌های با pH بالای ۸، استفاده از DAP می‌تواند تثبیت فسفر را تا ۶۰٪ افزایش دهد، یعنی از هر کیسه ۵۰ کیلویی، فقط ۲۰ کیلو برای گیاه مفید است. راهکار: یک pH متر ساده خاکی (قیمت حدود ۱۰۰–۲۰۰ هزار تومان) تهیه کنید و قبل از هر فصل کاشت، pH را در عمق ۱۵–۳۰ سانتی‌متری اندازه بگیرید. اگر pH بالای ۷٫۵ است، فقط MAP یا اوره فسفات استفاده کنید.

علائم کمبود فسفر و نحوه تشخیص سریع

کمبود فسفر ابتدا در برگ‌های قدیمی‌تر ظاهر می‌شود زیرا فسفر عنصری متحرک در گیاه است و از برگ‌های مسن به نقاط در حال رشد منتقل می‌شود. علائم کلیدی عبارتند از: تغییر رنگ برگ‌ها به ارغوانی یا بنفش (به دلیل تجمع آنتوسیانین)، کاهش رشد کلی گیاه (به‌ویژه ریشه)، تاخیر در گلدهی و میوه‌دهی، و کوچک‌شدن برگ‌ها. در ذرت، برگ‌ها ارغوانی شده و لبه‌های آنها قهوه‌ای می‌شود؛ در پنبه، برگ‌ها سبز تیره شده و بوته کوتوله می‌ماند. نکته حیاتی: اگر این علائم را دیدید، فوراً MAP یا MKP را به صورت محلول‌پاشی (۳–۵ کیلوگرم در ۸۰۰ لیتر آب برای هر هکتار) استفاده کنید؛ جذب برگی ۵–۷ روز سریع‌تر از جذب ریشه‌ای است.

پاسخ به سوالات حیاتی کشاورزان

سوال ۱: آیا می‌توانم MAP و کود اوره را همزمان مخلوط کنم؟

خیر، مخلوط مستقیم MAP با اوره باعث تشکیل گاز آمونیاک و هدررفت نیتروژن می‌شود زیرا اوره قلیایی است. اگر نیاز به هر دو دارید، ابتدا MAP را با آب حل کنید، سپس اوره را به آرامی اضافه کرده و سریعاً مصرف نمایید تا واکنش حداقل شود.

سوال ۲: چرا DAP را در سطح خاک پاشیدم اما تاثیری ندیدم؟

DAP به دلیل pH قلیایی و ساختار گرانول، باید با خاک مخلوط شود تا نیتروژن آمونیاکی آن به صورت گاز از دست نرود. در سطح خاک، تا ۳۰٪ نیتروژن DAP ظرف ۷۲ ساعت تبخیر می‌شود؛ باید به عمق حداقل ۱۰ سانتی‌متر دفن شود.

سوال ۳: بهترین زمان مصرف فسفات برای درختان میوه چیست؟

برای درختان میوه، فسفات را در دو مرحله بکار ببرید: اواخر زمستان (قبل از شروع رشد رویشی) به صورت کود پایه با DAP یا MAP، و دوباره در مرحله تشکیل میوه (حدود ۴–۶ هفته پس از گلدهی) با MKP به صورت فرتیگیشن یا محلول‌پاشی. این زمان‌بندی باعث می‌شود فسفر در دسترس گیاه باشد دقیقاً زمانی که برای تقسیم سلولی و انرژی‌زایی بیشترین نیاز را دارد.

سوال ۴: آیا محلول‌پاشی فسفات روی برگ تاثیر دارد؟

بله، اما فقط در مواقع اضطراری یا کمبود شدید. فسفر به‌سختی از طریق برگ جذب می‌شود، بنابراین باید از فرم‌های کاملاً محلول مانند MAP یا MKP استفاده کنید و غلظت را زیر ۰٫۵٪ (۵ گرم در لیتر) نگه دارید تا سوختگی برگ ایجاد نشود. بهترین زمان محلول‌پاشی، صبح زود یا عصر است تا تبخیر کم باشد و جذب بیشتر شود.

سوال ۵: چگونه بفهمم خاکم فسفر دارد یا نه؟

تنها راه قطعی، آزمایش خاک است. اما اگر دسترسی به آزمایشگاه ندارید، علائم بصری را بررسی کنید: برگ‌های ارغوانی یا بنفش، ریشه‌های کوتاه و ضعیف، تاخیر ۱۰–۱۵ روزه در گلدهی نسبت به سال قبل، و کاهش اندازه میوه همگی نشانه کمبود فسفر هستند.

سوال ۶: آیا می‌توانم فسفات را با کودهای میکرو ترکیب کنم؟

بستگی به نوع میکرو دارد. فسفات با عناصر کلسیم، منیزیم و آهن به راحتی رسوب می‌دهد، بنابراین هرگز MAP یا MKP را با کلسیم نیترات یا سولفات منیزیم در یک تانک مخلوط نکنید. اگر نیاز به هر دو دارید، آنها را در دو تانک جدا حل کرده و به صورت متناوب تزریق کنید (مثلاً یک هفته فسفات، هفته بعد کلسیم).

نتیجه‌گیری عملیاتی:

انتخاب نمک فسفات نباید بر اساس قیمت یا توصیه عمومی باشد؛ pH خاک، مرحله رشد گیاه و روش آبیاری شما سه ستون تصمیم‌گیری هستند. اگر خاک آهکی دارید، MAP؛ اگر خاک خنثی، DAP؛ اگر مرحله زایشی، MKP. آزمایش خاک هر ۲–۳ سال یک‌بار، مراقبت از دوز مصرف و ترکیب‌نکردن کودهای ناسازگار، شما را از ۹۰٪ اشتباهات رایج نجات می‌دهد.